ह्या गोष्टीची सुत्रधार स्काऊट फिंच जी कथेची नायिका आहे ती कथेचं वर्णन करते. स्काऊट स्वतः एक टॉम-बॉय सारखी आहे, तिला मुलांसोबतचं खेळायला आवडत, अगदी मारामारी करताना ही ती बुक्के मारायला मागे-पुढे बघत नसे. ही गोष्ट अॅलाबॅमाच्या छोट्या गावाची मेकाँबमधली आहे. १९३० चा Depression / मंदीचा काळ ह्यात दाखवलाय व कथानक तीन वर्षाच्या कालवधीत पुढे सरकतं . ह्यातील मुख्य पात्रे आहेत अॅटिकस फिंच, त्याची दोन मुलं - मुलगा जेम फिंच आणि मुलगी स्काऊट फिंच. अॅटिकस हा व्यवसायाने एक प्रतिष्ठित, उदारमतवादी, प्रामाणिक वकिल असतो. कथेत अजून एका पात्राचा उल्लेख आहे तो म्हणजे डिलचा. डिल हा उन्हाळ्याच्या सुट्टीत अपल्या नातेवाईकांकडे रहायला येतो जे फिंच कुटुबीयांच्या शेजारी राहतात. डिल, स्काऊट व जेम असे तिघे एकत्र खेळत असतात, त्यांना उत्सुकता असते आर्थुर रॅडली म्हणजे बु नामक इसमाची जो त्यांच्याच परिसरात राहतो पण कधीच घराबाहेर पडत नाही. बुबद्दल त्यांना माहिती करुन घ्यायची असते त्यामुळे ते अनेक शकला लढवत त्याच्या घरापाशी घुटमळत राहण्याचा प्रयत्न करत असतात. त्यांनी बुसाठी लिहिलेया चिठ्ठ्या रॅडली हाउसपाशी नेऊन ठेवतात पण त्यांना कधीच त्या चिठ्ठ्यांना उत्तर मिळालेले नसते. उत्सुकतेपोटी हे तिघे हळुच कुणाच्याही नकळत रॅडली हाउसच्या खिडकीतून आत, घरात डोकवत राहतात. एकदा अॅटिकसने त्यांना ह्यासाठी दम ही भरला होता.
एके रात्री हे त्रिकूट असेच खिडकितून आत डोकावत असताना, कसल्याश्या संश्स्यास्पद हालचालीं बुच्या भावाला, नेथनला जाणवतात व तो संरक्षण म्हणुन बंदुकीची गोळी झाडतो. ह्या गोंधळामुळे मुले बिथरून पळून जातात. रॅडली हाऊसजवळचं एक झाड असतं ज्याच्या ढोलीत ह्या मुलांना नेहमी अनेक वस्तू सापडत असतात. त्या तिथे कोण आणून ठेवतं हे जाणून घ्याची उत्सुकता मुलांना लगलेली असते. कधी कोरीव काम केलेल्या साबणाच्या बाहुल्या, कधी पैसे, कधी च्युईंग गम, कधी तुटके घड्याळ तर कधी काही भेटवस्तू. एके दिवशी मुलं त्या ढोलीत बुसाठी चिठ्ठी ठेवायला जातात तेव्हा ती ढोली बुच्या भावाने बंद करुन टाकलेली दिसते.
इथे अॅटिकस एका कृष्णवर्णिय इसमाची, टॉम रॉबिंसनची केस हातात घेतो. टॉम ह्याला मेयाला यीवॉल ह्या गरिब, गोर्या मुलिवर बलात्कार आणि मारहाण केल्यामुळे अटक झाली होती. आटिकसने टॉमची केस हातात घेतल्यामुळे त्याच्या परिवाराला अनेक कठिण प्रसंगाला सामोरे जावे लागले होते. स्काऊट आणि जेमला लोकांची जातीयसंबधी अनेक बोलणी, टोमणे खावे लागत असे. अॅटिकसच्या परिवाराला कडक टिका, अपमान, सहन करावे लागत असे. स्काऊटला तर इतर मुलांसोबत हातापायी, मारामारी करताना, स्वतःला आवरणे कठिण जात असे. जशी केसची तारीख जवळ येत होती तशी अॅटिकसची बहीण अॅलेक्झांड्रा फिंच कुटुबीयांसोबत रहायला आली होती. ती स्काऊटला तिच्या मनाविरुद्ध मुलींसारखे वागायचे कसे, वावरायचे कसे शिकवू पाही.
कोर्टात ट्रायलच्या आदल्या रात्री आरोपी टॉमला काऊंटी जेलमध्ये हलवले गेले होते. त्याला कुणी बेकायदेशीरपणे मारहाण करु नये म्हणून अॅटिकस रात्रभर टॉमच्या जेलबाहेर पाहारा देत उभा होता. जेम, स्काऊट आणि डिल हे रात्रभर अॅटिकसला काळजीने शोधत फिरत होते. काही माणसांचा घोळका अॅटिकसला धमकी देण्यासाठी तेथे आला असता तिन्ही मुलांच्या नजरेस ते दृश्य पडले. जेव्हा गोष्टी हाताबाहेर जाऊ लागल्या तेव्हा स्काऊट घाबरुन, आपल्या वडिलांच्या सरंक्षणासाठी धावत त्या घोळक्यापाशी गेली आणि बोलू लागली. त्या घोळक्यात तिच्या वर्गमैत्रिणीचे वडिलदेखील होते. तिचा निष्पापणा, भाबडेपण पाहून त्या घोळक्यांनी आवरते घेतेल वा ते निघून गेले.
ट्रायलच्या दिवशी कोर्टात अॅटिकसने मुलांना येण्यास मनाई केलेली असते तरीही मुलं कुतुहलामुळे कोर्टात येतात व तेथे असलेल्या बाल्कनीत बसतात. अॅटिकस टॉमची बाजू मांडत असतो, टॉमच्या म्हणण्यानुसार मेयालाने त्याला घरी बोलावून त्याचाशी लगट करण्याचा प्रयत्न केला होता आणि त्याचवेळी मेयालेचे वडिल बॉब यीवॉल हा इसम आला, त्याने मेयाला टॉमसोबत जवळीक साधताना पाहिले आणि त्याने चिडून तिला मारहाण केली. बर्याच विचारविनिमयानंतर कोर्टाने टॉमलाच दोषी करार केले , ही संपूर्ण घटना तिन्ही मुलं बसून बघत होते. त्यांना वाटले होते की टॉमची निर्दोष सुटका होईल पण कोर्टाने निकाल यीवॉल कुटंंबाच्या बाजून लावला, ह्यामुळे जेम हादरला होता, त्याच्या तर्कशक्तीचा विश्वासघात झाल्यासारखे त्यास वाटू लागले. इथे अॅटिकसला अपीलची आशा होती पण टॉम जेलमधून पळाला होता आणि ह्याच दर्म्यान गोळी लागून तो मरण पावला होता.
इथे मेयालच्या वडिलांची बॉबची कोर्टात नाचक्की झाल्यामुळे , अपमानित वाटल्यामुळे त्याला अॅटीकसचा व कोर्टातील इतर कर्मचार्यांचा राग आला होता, त्यांने अॅटिकसवर सूड उगवायचे ठरवले, जजच्या घरात घुसण्याचा प्रयत्न केला होता . रागाच्या भरात त्याने हॅलोवीनच्या रात्री अॅटिकसच्या मुलांवर - जेम आणि स्काऊटवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला, ह्या झटापटीत जेमचा एक हात दुखावला गेला, स्काऊटला काहीच कळत नव्हते काय सुरु आहे ते, ती पार गोंधळून गेली होती, इतक्यात.....
त्या घातक रात्री स्काऊट आणि जेमच्या मदतीला कोण आले? त्यांचा जीव कुणी वाचवला? बॉबला पकडले गेले का? त्याच्या बाबतीत पुढे काय झाले? हे पुस्तकातच वाचण्यासारखे आहे.
ह्या पुस्तकात विनोद आहे, शोकांतिका आहे, एका लहान मुलीच्या नजरेतून जातीभेद, पूर्वग्रह हे उत्तमरित्या दर्शवले आहे. ह्यात जातीय असमानता दाखवली असली तरी सगऴ्यांनी पुन्हा-पुन्हा वाचावे असे हे प्रेरणादायी, प्रेमळ, उद्बोधक, मनोहारी, सुंदररित्या लिहिलेले पुस्तक आहे - ट्रअली अ टाईमलेस क्लासिक.
येत्या १४ जुलैला ह्या पुस्तकाचा दुसरा भाग गो सेट अ वॉचमन प्रकाशित होत आहे. ह्या पुस्तकात आता स्काऊट फिंच ही २० वर्षांनंतर आपल्या वडिलांना भेटायला न्युयॉर्कवरुन अॅलाबॅमाला येते.... आता हे नवं पुस्तक वाचण्याचा आपण सर्वांनीच आस्वाद घेऊया आणु जाणून घेऊया पुढे काय आहे ते :)
